آفتابی که نمیبینیم، اما اثرش را می گذارد
تابستان برای بسیاری از ما فصل سفر، دریا، کوه، ورزش و ساعتهای طولانیتر حضور در فضای باز است. اما در کنار گرما و نور خورشید، یک عامل نامرئی نیز در تمام این مدت همراه ما است: پرتو فرابنفش یا UV
ماه جولای فرصتی برای یادآوری یک واقعیت مهم است: بسیاری از آسیبهای ناشی از پرتو فرابنفش قابل پیشگیری هستند. پرتو فرابنفش دیده نمیشود و حتی نمیتوان آن را مانند گرما احساس کرد؛ بنابراین ممکن است در یک روز خنک یا ابری نیز مقدار قابل توجهی از آن به پوست و چشم ما برسد. سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند هنگامی که شاخص UV به ۳ یا بیشتر میرسد، اقدامات محافظتی در برابر آفتاب مانند در سایه ماندن، کلاه و لباس مناسب جدی گرفته شود. این شاخص در سایت های هواشناسی به طور روزانه گزارش می شود.
پرتو فرابنفش چیست؟
پرتو فرابنفش بخشی از طیف الکترومغناطیسی است که طول موج آن حدود ۱۰۰ تا ۴۰۰ نانومتر است و به سه گروه تقسیم میشود:
- UVA حدود ۳۱۵ تا ۴۰۰ نانومتر
- UVB حدود ۲۸۰ تا ۳۱۵ نانومتر
- UVC حدود ۱۰۰ تا ۲۸۰ نانومتر
بخش عمده UVC و قسمت قابل توجهی از UVB خورشید در جو زمین جذب میشود؛ بنابراین پرتو فرابنفشی که به سطح زمین میرسد عمدتاً شامل UVA و مقداری UVB است. این دو نوع پرتو نیز کاملاً یکسان عمل نمیکنند. UVA نفوذ بیشتری در پوست دارد و در فرایند پیری زودرس پوست و آسیبهای تجمعی DNA نقش دارد. UVB بیشتر در لایههای سطحی پوست جذب میشود و عامل مهم آفتابسوختگی و آسیب مستقیم DNA است. هر دو نوع پرتو در آسیبهای پوستی و سرطانزایی اهمیت دارند.
چرا باید پرتو فرابنفش را جدی بگیریم؟
مشکل اصلی UV این است که آسیب آن میتواند تجمعی باشد. پرتو فرابنفش میتواند موجب آسیب DNA، آفتابسوختگی، التهاب، سرکوب موضعی سیستم ایمنی پوست و در درازمدت پیری زودرس پوست و سرطان شود. در این میان اثر سرطانزایی پرتوی فرابنفش از قدیم شناخته شده است در گروه عوامل سرطانزای قطعی برای انسان قرار دارد. شواهد علمی ارتباط آن را با ملانوما و سرطانهای غیرملانومی پوست، بهویژه کارسینوم سلول بازال و سلول سنگفرشی، بهخوبی نشان دادهاند. به بیان سادهتر، آفتاب فقط باعث «سوختن پوست» نمیشود؛ میتواند در طول سالها مجموعهای از آسیبهای سلولی ایجاد کند که در نهایت احتمال بروز سرطان را افزایش دهد.
آفتابسوختگی فقط یک قرمزی ساده نیست
قرمز شدن و دردناک شدن پوست بعد از ماندن طولانی در آفتاب، در واقع یک آسیب ناشی از پرتو است. آفتابسوختگی نشانه این است که سلولهای پوست در معرض میزان زیادی از UV قرار گرفتهاند. حتی یک بار آفتابسوختگی شدید نیز بیاهمیت نیست و تکرار آن، بهخصوص از دوران کودکی و نوجوانی، اهمیت بیشتری پیدا میکند. سازمان جهانی بهداشت تأکید میکند که مواجهه بیش از حد با UV در دوران کودکی و نوجوانی میتواند در افزایش خطر سرطان پوست در سالهای بعد زندگی نقش داشته باشد.
بعضی از مردم به اشتباه تصور می کنند که برنزه شدن با آفتاب سوختگی فرق دارد و می تواند نشانه سلامت پوست باشد. در حالی که وقتی پوست در معرض UV قرار میگیرد، افزایش تولید ملانین یکی از پاسخهای دفاعی آن است. بنابراین تغییر رنگ پوست پس از مواجهه با آفتاب، حتی اگر بدون سوختگی واضح باشد، نشاندهنده آسیب ناشی از UV است؛ نه اینکه پوست «سالمتر» شده باشد. این آسیب با تکرار برنزه کردن، خطرناک تر هم می شود.
آیا افراد با پوست تیره هم باید مراقب باشند؟
بله. رنگدانه ملانین تا حدی از پوست در برابر UV محافظت میکند و افراد با پوست روشن معمولاً بیشتر دچار آفتابسوختگی میشوند و خطر بیشتری برای برخی سرطانهای پوست دارند. اما این به معنای مصونیت افراد با پوست تیره نیست. افراد با هر رنگ پوستی ممکن است دچار آسیب UV، بیماریهای چشمی و سرطان پوست شوند. به همین دلیل محافظت از پوست و چشم فقط مخصوص افراد دارای پوست بسیار روشن نیست.
آن دسته از افرادی که پوست بسیار روشن دارند، بهراحتی میسوزند، تعداد زیادی خال دارند، سابقه خانوادگی سرطان پوست دارند یا از داروهای حساسکننده به نور استفاده میکنند، باید توجه بیشتری به محافظت در برابر UV داشته باشند.
فقط پوست در معرض خطر نیست
چشمها نیز در برابر UV آسیبپذیرند. مواجهه شدید میتواند باعث التهاب قرنیه و ملتحمه شود و مواجهه طولانیمدت با UV با بیماریهایی مانند آبمروارید ارتباط دارد. سازمان جهانی بهداشت برآورد کرده است که بخشی از موارد نابینایی ناشی از آبمروارید با مواجهه با UV مرتبط است. بنابراین عینک آفتابی صرفاً یک وسیله زیبایی نیست؛ اگر بهدرستی انتخاب شود، یکی از ابزارهای محافظت از چشم در برابر UV است.
شاخص UV را بشناسیم
یکی از سادهترین ابزارها برای تصمیمگیری درباره میزان محافظت مورد نیاز، شاخص فرابنفش یا UV Index (UVI) است. این شاخص که در بعضی وب سایت ها و نرم افزارهای هواشناسی گزارش می شود، میزان خطر بالقوه ناشی از UV خورشید را نشان میدهد و به میزان تابش اشعه امتیاز 0 تا 11 می دهد؛ هرچه عدد آن بیشتر باشد، احتمال آسیب پوستی و چشمی بیشتر است و نیز آسیب میتواند در مدت کوتاهتری ایجاد شود.
بهطور کلی:
UV Index 0–2 : خطر پایین
UV Index 3–7: نیاز به محافظت
UV Index 8 و بالاتر: خطر بسیار زیاد تا شدید و نیاز به محافظت اورژانسی
سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند از UVI=3 به بالا اقدامات محافظتی انجام شود. بنابراین شاید بهتر باشد قبل از بیرون رفتن، به جای اینکه فقط دمای هوا را نگاه کنیم، شاخص UV همان روز را نیز بررسی کنیم.
چگونه از خودمان محافظت کنیم؟
محافظت مؤثر در برابر UV فقط به کرم ضدآفتاب محدود نمیشود. بهترین راهکار، ترکیبی از چند اقدام ساده است.
۱. در ساعات اوج تابش، مدت حضور مستقیم در آفتاب را کم کنیم
هرچه خورشید بالاتر باشد، میزان UV در سطح زمین بیشتر است. بنابراین در ساعات میانی روز بهتر است تا حد امکان در سایه باشیم یا فعالیتهای غیرضروری در معرض آفتاب مستقیم را کاهش دهیم.
۲. سایه را جدی بگیریم
سایه یکی از مؤثرترین روشهای کاهش مواجهه مستقیم با UV است. در ساحل، پارک، زمین ورزشی یا محیط کار، وجود سایهبان میتواند میزان مواجهه را بهطور قابل توجهی کاهش دهد. البته باید توجه داشت که بازتاب UV از سطوحی مانند آب، شن، برف و حتی برخی سطوح ساختمانی میتواند همچنان موجب مواجهه شود.
۳. لباس مناسب بپوشیم
لباسهای پوشیده و مناسب میتوانند یک سد فیزیکی مؤثر در برابر UV ایجاد کنند. در فعالیتهای طولانیمدت در فضای باز، استفاده از لباسهای مخصوص محافظت در برابر UV نیز میتواند مفید باشد.
۴. کلاه مناسب
کلاه لبه پهن یا دور گرد میتواند از پوست صورت، گوشها و گردن بهتر محافظت کند. کلاههای معمولی که فقط قسمت بالای سر را میپوشانند، محافظت کمتری برای این نواحی ایجاد میکنند.
۵. از عینک آفتابی مناسب استفاده کنیم
عینک باید توانایی فیلتر کردن UVA و UVB را داشته باشد. مدلهای پوشانندهتر یا wraparound میتوانند از ورود پرتو از اطراف نیز جلوگیری کنند. دقت کنید که امروزه به جای خرید «عینک های با پوشش 100% اشعه فرابنفش»، «عینک های UV400» بخرید. UV400 یعنی این عینک تمام طول موج فرابنفش را مهار می کند.
۶. ضدآفتاب؛ مکمل، نه جایگزین
ضدآفتاب برای قسمتهایی از پوست که نمیتوان آنها را با لباس پوشاند، ابزار مهمی است. بهتر است از محصولی با محافظت وسیعالطیف (Broad-spectrum) استفاده شود تا در برابر UVA و UVB محافظت ایجاد کند. شاخص SPF میزان مهارکنندگی اشعه را نشان می دهد. SPF بیشتر (حتما بالای 30 باشد) به میزان محافظت در برابر UVB و آفتابسوختگی مربوط است و نباید تصور کرد که SPF بالا اجازه میدهد بدون محدودیت در آفتاب بمانیم. سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید میکند که محافظت با سایه و لباس در اولویت قرار دارد و ضدآفتاب باید برای نواحی ناچار در معرض استفاده شود.
کودکان را فراموش نکنیم
پوست کودکان و نوجوانان بهویژه نیازمند محافظت است. آفتابسوختگیهای دوران کودکی و مواجهه تجمعی با UV میتواند پیامدهایی داشته باشد که سالها بعد خود را نشان دهند. بنابراین آموزش محافظت از آفتاب باید از کودکی آغاز شود: کلاه، لباس مناسب، سایه و استفاده صحیح از ضدآفتاب در زمان لازم. محافظت از کودک فقط وظیفه والدین نیست؛ مدرسهها، مهدکودکها، مراکز ورزشی و محیطهای تفریحی نیز باید برای ایجاد سایه و کاهش مواجهه غیرضروری کودکان با آفتاب برنامه داشته باشند.
شغلهای فضای باز؛ یک خطر شغلی واقعی
برای برخی افراد، قرار گرفتن در آفتاب یک انتخاب تفریحی نیست؛ بخشی از شغل آنهاست. کشاورزان، کارگران ساختمانی، مأموران راهنمایی، نیروهای خدمات شهری، کارگران راه و جاده، ورزشکاران حرفهای و بسیاری از مشاغل دیگر ممکن است ساعتهای طولانی در معرض UV قرار داشته باشند. بنابراین ایمنی در برابر UV فقط یک توصیه فردی نیست؛ در مشاغل فضای باز باید بهعنوان بخشی از ایمنی و بهداشت حرفهای در نظر گرفته شود: زمانبندی مناسب فعالیت، ایجاد سایه، لباس محافظ، کلاه، عینک و برنامه آموزشی.
و یک نکته بسیار مهم: سولاریوم جایگزین آفتاب سالم نیست
یکی از خطرناکترین باورهای مرتبط با UV این است که «برنزه شدن مصنوعی» روش ایمنتری برای داشتن پوست برنزه است.
چنین چیزی حقیقت ندارد. دستگاههای سولاریوم و tanning bed منبع مصنوعی UV هستند و آژانس تحقیقات سرطان سازمان جهانی بهداشت آنها را در گروه ۱، یعنی سرطانزا برای انسان، طبقهبندی کرده است. شواهد علمی، ارتباط این دستگاهها با افزایش خطر ملانوما و سایر سرطانهای پوست را نشان دادهاند. بهخصوص شروع استفاده از دستگاههای برنزهکننده در سنین پایینتر با خطر بیشتری همراه است. بنابراین برنزه شدن «بدون آفتاب» به معنای نبود آسیب نیست.
آیا باید از آفتاب کاملاً فرار کنیم؟
خیر. فعالیت در فضای باز فواید جسمی و روانی متعددی دارد و مقدار مشخصی از مواجهه با نور خورشید نیز در فرایند تولید ویتامین D نقش دارد. هدف، حذف کامل نور خورشید از زندگی نیست؛ هدف، جلوگیری از مواجهه بیش از حد و غیرضروری با UV است. ما لازم نیست بین «لذت بردن از فضای باز» و «حفاظت از سلامت» یکی را انتخاب کنیم.
میتوانیم بیرون برویم، ورزش کنیم، سفر کنیم، کنار دریا باشیم و از آفتاب لذت ببریم؛ اما با برنامهریزی، سایه، لباس مناسب، کلاه، عینک و استفاده صحیح از ضدآفتاب.
سخن پایانی
پرتو فرابنفش یک خطر نامرئی است؛ اما بسیاری از پیامدهای آن قابل پیشگیریاند.
لازم نیست از آفتاب بترسیم، اما باید UV را بشناسیم و برای کاهش خطر آن برنامه ریزی کنیم.
این تابستان، قبل از بیرون رفتن فقط نپرسیم: «هوا چند درجه است؟»
یک سؤال دیگر هم بپرسیم: «شاخص UV امروز چند است؟»
چون ممکن است هوا خنک، آسمان ابری و نسیم دلپذیر باشد؛ اما پوست و چشم ما همچنان در معرض پرتو فرابنفش باشند. محافظت از پوست و چشم، یک اقدام فصلی نیست؛ یک عادت سلامت برای تمام طول زندگی است.
این هم یک سایت معتبر برای یافتن شاخص اشعه بنفش در شهر شما: uvi.today
