آیا جوش شیرین سرطان را درمان می‌کند؟

چرا محیط تومور اسیدی است؟

ریز‌محیط تومور (Tumor Microenvironment) به دلیل تغییرات متابولیکی سلول‌های سرطانی مشخصاً اسیدی است. سلول‌های سرطانی حتی در حضور اکسیژن کافی، از طریق فرآیند «گلیکولیز هوازی» گلوکز را مصرف کرده و مقدار زیادی اسید لاکتیک و یون‌های هیدروژن تولید می‌کنند (Warburg effect). علاوه بر اثر واربورگ، اختلال در خونرسانی و فعالیت آنزیم کربنیک‌انیدراز در محیط‌های کم‌اکسیژن (هایپوکسیک) از سایر علل اسیدی شدن محیطی تومور هستند.

میزان اسیدیته: در حالی که بافت‌های سالم بدن دارای pH خنثی و کنترل‌شده هستند، pH مایع خارج سلولی تومورها اسیدی بوده و در محدوده ۶.۷ تا ۷.۱ قرار دارد (1, 2).

پیامدهای اسیدی بودن بافت تومور

• ۱تهاجم و متاستاز: اسیدیته بالا با تخریب ماتریکس خارج سلولی، تحرک و توانایی تهاجم سلول‌های سرطانی به سایر بافت‌ها را تسهیل می‌کند (2).
• ۲فرار از سیستم ایمنی: عملکرد سلول‌های ایمنی سرکوب‌کننده تومور، به‌ویژه لنفوسیت‌های T سیتوتوکسیک، در محیط اسیدی مختل می‌شود (3).
• ۳مقاومت درمانی: اسیدی بودن بافت می‌تواند با اختلال در برداشت بعضی داروهای شیمی‌درمانی و همچنین کند کردن چرخه سلولی و تسهیل ترمیم آسیب‌های DNA، اثربخشی شیمی‌درمانی و رادیوتراپی را کاهش دهد (2). البته در بعضی از داروهای شیمی‌درمانی، مانند 5FU و متوترکسات و سیکلوفسفامید، اسیدی بودن محیط تاثیر داروها را افزایش می‌دهد (4, 5).

جالب اینجاست که خود سلول‌های بدخیم با فعال‌سازی پمپ‌های پروتونی و مبدل‌های یونی، اسید اضافه را به بیرون سلول پمپ کرده و pH داخل سلول را قلیایی نگه می‌دارند تا زنده بمانند.

قلیایی‌سازی تومور (Tumor Alkalization Therapy)

با درک نقش اسیدیته در پیشرفت بیماری، راهکاری پژوهشی موسوم به «درمان قلیایی‌سازی تومور» شکل گرفت. هدف این روش خنثی‌سازی اسید خارج‌سلولی به منظور توقف رشد تومور و افزایش حساسیت سلول‌ها به درمان‌های ضدسرطان است.

یکی از روش‌های تحت بررسی، پرفیوژن موضعی یا استفاده خوراکی از بی‌کربنات سدیم (جوش شیرین) برای افزایش pH بافت تومور است. طبق بررسی‌های پیش‌بالینی، این فرضیه مطرح شده است که استفاده از بی‌کربنات سدیم ممکن است بتواند pH اطراف تومور را بالا برده و کارایی برخی داروها را ارتقا بخشد (6).

یافته‌های مطالعات پیش‌بالینی (مدل‌های حیوانی)

پژوهش‌های انجام‌شده روی مدل‌های آزمایشگاهی نشان داده‌اند: مصرف خوراکی یا تزریقی بی‌کربنات سدیم در مدل‌های موش، بدون آنکه بر pH بافت‌های سالم تأثیر مخربی بگذارد، توانسته است به‌صورت انتخابی اسیدیته محیط تومور را خنثی کند.

تزریق داخل صفاقی بی‌کربنات سدیم برای افزایش pH خارج سلولی و اثر ضد توموری آن در یک مدل حیوانی (موش) بررسی شد که با افزایش قابل توجه در بقای کلی موش‌های مبتلا به آسیت ناشی از کارسینوما همراه بود (6).

در مدل‌ موشی سرطان پستان، افزایش pH ناشی از جوش شیرین به کاهش چشمگیر متاستاز یا افزایش معنی‌دار طول عمر منجر نشد ولی به کاهش قطر متاستازهای ریوی انجامید (7). این تاثیر مشاهده شده به ایجاد کمبود اکسیژن (هیپوکسی) در ریزمحیط اطراف تومور نسبت داده شده است.

مکانیسم‌های مشاهده‌شده در آزمایش‌های حیوانی

پیرو تغییر ریزمحیط اطراف سلول‌های توموری (کاهش اسیدیته) پس از اضافه شدن جوش شیرین:

• ۱کاهش مقاومت سلول‌های سرطانی کولون (8) و پستان (9) در برابر داروی شیمی‌درمانی دوکسوروبیسین. پس از اضافه شدن جوش شیرین به ریزمحیط اسیدی اطراف تومور، دوکسوروبیسین از حالت یونیزه درآمده و با نفوذپذیری بهتر از غشای سلول توموری به آن وارد می‌شود.
• ۲افزایش جمعیت سلول‌های ایمنی T و B و ماکروفاژ در اطراف ریزمحیط بافت تومور (10).

گزارش‌های موردی و کارآزمایی‌های بالینی اولیه

اگرچه مطالعات حیوانی نویدبخش بوده‌اند، اما هیچ کدام از مطالعات در زمینه مصرف خوراکی جوش شیرین در انسان موفق نبوده‌اند (11, 12).

با توجه به عدم تحمل جوش شیرین خوراکی، دانشمندان به سمت مصرف موضعی آن در انسان رفته‌اند، هرچند در این حوزه هم تنها مطالعات مقدماتی و محدود وجود دارد:

ترکیب جوش شیرین با سایر درمان‌های ضدسرطان

جوش شیرین به‌هیچ‌وجه جایگزین درمان‌های استاندارد نیست؛ تحقیقات علمی کنونی تنها روی اثر هم‌افزایی (Synergy) آن متمرکز است:

• ۱بهبود اثر داروهای شیمی‌درمانی: اسیدیته تومور می‌تواند نفوذ داروهایی با بار ضعیف قلیایی (مانند دوکسوروبیسین) را مهار کند؛ خنثی‌سازی اسیدیته به ورود بهتر این داروها به داخل سلول کمک می‌کند (10).
• ۲تقویت اثربخشی ایمونوتراپی: اسیدیته مانع عملکرد لنفوسیت‌های فعال T و مهارکننده‌های چک‌پوینت ایمنی (مانند Anti-PD-1) می‌شود؛ کاهش اسیدیته می‌تواند پاسخ سیستم ایمنی را فعال‌تر کند (10).

خطرات و عوارض مصرف خودسرانه جوش شیرین

مصرف خوراکی و خودسرانه جوش شیرین (بی‌کربنات سدیم) با دوزهای بالا یا به مدت طولانی، به‌ویژه در بیماران مبتلا به سرطان که ممکن است دچار ضعف عمومی، کم‌آبی یا اختلال عملکرد کلیوی باشند، یکی از اقدامات بسیار پرخطر در طب جایگزین محسوب می‌شود.

برخلاف تصور عامه که جوش شیرین را ماده‌ای «طبیعی و بی‌خطر» می‌دانند، این ترکیب یک نمک فعال فیزیولوژیک است که به سرعت از دستگاه گوارش جذب شده و تعادل اسید–باز و الکترولیت‌های بدن را دچار نوسان شدید می‌کند. در ادامه عوارض پاتوفیزیولوژیک و بالینی اثبات‌شده‌ی مصرف خودسرانه آن آمده است:

جمع‌بندی سم‌شناسی (Toxicology Summary)

مطالعات گزارش‌های مراکز ثبت مسمومیت‌ها (Poison Control Centers) نشان می‌دهند بخش قابل‌توجهی از موارد بستری ناشی از مسمومیت با جوش شیرین به دلیل استفاده از آن به عنوان «داروی خانگی برای رفلاکس یا درمان ادعایی سرطان» بوده است که در درصد بالایی از موارد به پذیرش در بخش مراقبت‌های ویژه (ICU) منجر شده است (18, 22-24).

نتیجه‌گیری

ادعای اینکه «جوش شیرین درمان قطعی یا داروی معجزه‌آسای سرطان است» یک باور نادرست و فاقد پشتوانه علمی بالینی است. آنچه علم به آن دست یافته، استفاده از خاصیت قلیایی‌سازی بی‌کربنات سدیم به‌صورت مداخله موضعی یا مکمل، تحت نظارت دقیق پزشکی، برای تعدیل مقاومت دارویی تومور است. تا زمان انتشار نتایج کارآزمایی‌های بالینی بزرگ، هرگونه مصرف خودسرانه جوش شیرین می‌تواند خطرناک باشد و نباید جایگزین پروتکل‌های رسمی انکولوژی شود.

جوش شیرین در کدام مرحله از مسیر علمی است؟

یک ادعا فقط وقتی به‌عنوان یافته‌ی علمی پذیرفته می‌شود که همه‌ی این مراحل را با موفقیت طی کند. برای مصرف خوراکی جوش شیرین در انسان، هیچ مطالعه‌ی موفقی وجود ندارد.