وقتی صحبت از سرطان ریه می‌شود، بسیاری از مردم بلافاصله به یاد سیگار کشیدن می‌افتند. این تصور تا حد زیادی درست است؛ زیرا مصرف دخانیات مهم‌ترین عامل خطر سرطان ریه در جهان است. فرق چندانی هم بین عادت مصرف سیگار، قلیان، یا انواع سیگار الکترونیکی نیست. اما یک نکته مهم گاهی فراموش می‌شود: سرطان ریه فقط بیماری افراد سیگاری نیست.
افرادی که هرگز سیگار نکشیده‌اند نیز ممکن است به سرطان ریه مبتلا شوند. بر اساس گزارش مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا(CDC)، حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد موارد سرطان ریه در این کشور در افرادی رخ می‌دهد که هرگز سیگار نکشیده‌اند یا در تمام عمر کمتر از ۱۰۰ نخ سیگار مصرف کرده‌اند. البته این درصد ممکن است در کشورهای مختلف، با توجه به الگوی مصرف دخانیات و شرایط محیطی، متفاوت باشد. بسیاری از این موارد علت شناخته شده ای ندارند، اما بعضی نیز به علت دود دست دوم سیگار، آلودگی هوا، گاز رادون، آزبست، دود ناشی از سوخت‌های آلاینده و مواجهه شغلی با برخی مواد شیمیایی و صنعتی رخ می دهند.
شناخت این عوامل خطر اهمیت زیادی دارد؛ نه برای اینکه همه افراد نسبت به محیط اطراف خود دچار نگرانی شوند، بلکه برای اینکه بدانیم پیشگیری از سرطان ریه فقط به ترک سیگار محدود نمی‌شود و علائم هشدار آن نیز نباید صرفاً به دلیل غیرسیگاری بودن فرد نادیده گرفته شوند. در این مقاله با مهم‌ترین عوامل خطر و علائم هشدار سرطان ریه آشنا می‌شویم.
مهم‌ترین عوامل خطر سرطان ریه کدام‌اند؟
عوامل خطر سرطان ریه را می‌توان به دو گروه کلی تقسیم کرد: عوامل مرتبط با مصرف دخانیات و سایر عوامل.
- مصرف سیگار و سایر دخانیات
مصرف سیگار و سایر دخانیات مهم‌ترین عامل خطر سرطان ریه است و بخش بزرگی از موارد این بیماری به آن ارتباط دارد. دود سیگار حاوی هزاران ماده شیمیایی است که تعدادی از آن‌ها سرطانزا هستند. این مواد با تماس مکرر با سلول‌های دستگاه تنفسی و ایجاد التهاب، به DNA آن‌ها آسیب می‌رسانند و در طول زمان احتمال ایجاد تغییرات سرطانی را افزایش می‌دهند. میزان خطر به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:
- تعداد نخ سیگار مصرفی در روز
- تعداد سالهای مصرف
- سن شروع مصرف
- مجموع مواجهه با دود دخانیات
- سایر ناخالصی های درون دخانیات
مصرف قلیان، پیپ، سیگار الکترونیک (ویپ، پاد،…) به صورت مکرر خطری مشابه مصرف سیگار دارد. ترک سیگار در هر سنی مفید است. با گذشت زمان از ترک، احتمال ابتلا کاهش پیدا می‌کند، هرچند ممکن است هرگز به سطح خطر فردی که هیچ‌گاه سیگار نکشیده است نرسد.
- دود دست دوم سیگار (Secondhand Smoke)
یکی از عوامل مهمی که کمتر به آن توجه می‌شود، تنفس دود سیگار دیگران است. افرادی که در خانه، محل کار، خودرو یا محیط‌های عمومی در معرض دود سیگار قرار دارند، ممکن است بدون آنکه خودشان سیگار بکشند، در معرض مواد سرطان‌زای موجود در دود دخانیات دیگران قرار بگیرند. دود دست دوم فقط یک عامل تحریک‌کننده برای چشم و دستگاه تنفسی نیست؛ بلکه یک عامل سرطان‌زای شناخته‌شده است و می‌تواند احتمال سرطان ریه را در افراد غیرسیگاری افزایش دهد.
بنابراین، سیگار کشیدن در کنار اعضای خانواده، به‌خصوص کودکان و همسر، تنها یک عادت شخصی نیست و سلامت اطرافیان را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. باز گذاشتن پنجره یا استفاده از تهویه معمولی نیز جایگزین محیط کاملاً بدون دود نیست.
- آلودگی هوای شهرها و ذرات معلق
آلودگی هوا یکی از مهم‌ترین عوامل محیطی مرتبط با سرطان ریه است. در هوای آلوده شهرها، ترکیبی از مواد مختلف وجود دارد که از جمله آن‌ها می‌توان به ذرات معلق(Particulate Matter)، گازهای حاصل از احتراق سوخت‌ها، ترکیبات آلی فرار و آلاینده‌های ناشی از فعالیت صنایع اشاره کرد.
ذرات معلق به‌ویژه ذرات بسیار ریز مانند PM2.5 می‌توانند وارد بخش‌های عمقی ریه شوند. مواجهه طولانی‌مدت با آلودگی هوا با افزایش خطر سرطان ریه ارتباط دارد و آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان (IARC) آلودگی هوای محیط بیرون و ذرات معلق آن را در گروه عوامل سرطان‌زای قطعی برای انسان قرار داده است.
منابع مهم این آلودگی عبارت‌اند از:
- دود خودروها و وسایل نقلیه دیزلی
- فعالیت نیروگاه‌ها و صنایع
- سوزاندن سوخت‌های فسیلی
- سوزاندن زباله و مواد آلاینده
- گردوغبار ناشی از فعالیت‌های ساختمانی و صنعتی
- گرد و غبار ناشی از فعالیت معادن
- گرد و غبار کناره جاده ها (Fugitive Dust)
البته هر نوع گردوغبار الزاماً سرطانزا نیست. ترکیب شیمیایی و اندازه ذرات، مدت و شدت مواجهه و وجود مواد مشخصی مانند سیلیس اهمیت دارند. برای مثال، گردوغبار کنار جاده‌ها ممکن است مخلوطی از ذرات ناشی از فرسایش لاستیک و ترمز خودروها، خاک، مواد حاصل از احتراق و سایر آلاینده‌ها باشد. نگرانی اصلی، مواجهه مکرر و طولانی‌مدت با مجموعه این آلاینده‌هاست، نه اینکه هر بار عبور از کنار یک جاده به معنای مواجهه سرطانزا باشد.
- گاز رادون (Radon)
رادون یک گاز رادیواکتیو طبیعی است که در اثر تجزیه عناصر رادیواکتیو موجود در خاک و سنگ تولید می‌شود. این گاز بدون رنگ، بو و مزه است و ممکن است از طریق شکاف‌های کف و دیوار، مسیرهای تأسیساتی و فونداسیون ساختمان وارد خانه‌ها شود. در محیط‌های بسته، به‌خصوص زیرزمین‌ها و فضاهای کم‌تهویه، ممکن است تجمع پیدا کند.
تنفس طولانی‌مدت رادون و محصولات حاصل از تجزیه آن می‌تواند به سلول‌های ریه آسیب برساند و خطر سرطان ریه را افزایش دهد. رادون، پس از مصرف دخانیات، یکی از مهم‌ترین عوامل خطر سرطان ریه در برخی کشورها محسوب می‌شود. نکته مهم آن است که این گاز می‌تواند در افراد غیرسیگاری نیز موجب سرطان شود و افراد معمولاً از وجود آن در محل زندگی خود اطلاعی ندارند. در مناطقی که احتمال وجود رادون در ساختمان‌ها مطرح است، اندازه‌گیری تخصصی غلظت آن و اصلاح ساختمان و ایجاد هواکش در صورت بالا بودن میزان مواجهه اهمیت دارد.
- مواجهه شغلی با آزبست (Asbestos)
آزبست یا پنبه نسوز نام گروهی از مواد معدنی الیافی است که در گذشته به دلیل مقاومت حرارتی و عایق بودن، در ساختمان‌سازی، صنایع و تولید برخی تجهیزات کاربرد گسترده‌ای داشته است. تنفس الیاف آزادشده آزبست در محیط کار می‌تواند پس از گذشت سالهای طولانی موجب سرطان ریه شود. این ماده همچنین عامل مهمی در ایجاد مزوتلیوما(Mesothelioma)، نوعی سرطان پرده جنب ریه، است.
افرادی که در مشاغل ساختمانی، تخریب ساختمان‌های قدیمی، صنایع عایق‌کاری، کشتی‌سازی و برخی فعالیت‌های صنعتی با آزبست سروکار داشته‌اند، ممکن است در معرض خطر بیشتری باشند. نکته مهم این است که اثرات آزبست ممکن است چندین دهه پس از مواجهه ظاهر شوند. ترکیب مواجهه با آزبست و مصرف سیگار نیز خطر سرطان ریه را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد.
- گردوغبار سیلیس (Silica Dust)
سیلیس بلوری (Crystalline Silica) ماده‌ای معدنی است که در خاک، شن، سنگ و بسیاری از مصالح ساختمانی وجود دارد. هنگام برش، سابیدن، سوراخ‌کاری یا تخریب سنگ و بتن، ذرات بسیار ریز سیلیس ممکن است وارد هوا شوند. تنفس این ذرات در طولانی‌مدت می‌تواند موجب بیماری سیلیکوزیس (Silicosis) و افزایش خطر سرطان ریه شود. گروه‌های شغلی در معرض خطر عبارت‌اند از:
- کارگران معدن و سنگ‌بری
- کارگران ساختمانی و تخریب ساختمان
- افرادی که سنگ مصنوعی را برش یا پرداخت می‌کنند
- کارگران حفاری و تونل‌سازی
- افرادی که در محیط‌های صنعتی با گردوغبار سیلیس مواجه‌اند
استفاده از سیستم‌های کنترل گردوغبار، برش مرطوب، تهویه مناسب و تجهیزات حفاظت تنفسی استاندارد برای این افراد ضروری است.
- دود گازوئیل و آلاینده‌های ناشی از سوختن مواد
دود حاصل از موتورهای دیزلی حاوی ترکیباتی است که بعضی از آن‌ها خاصیت سرطانزایی دارند. رانندگان وسایل نقلیه سنگین، رانندگان ماشین‌آلات صنعتی، کارگران معادن، کارکنان تعمیرگاه‌ها و افرادی که در محیط‌های بسته یا کم‌تهویه با موتورهای دیزلی کار می‌کنند، ممکن است در معرض مواجهه طولانی‌مدت قرار بگیرند.
- سوختن بعضی مواد
دود حاصل از سوختن زغال‌سنگ، چوب و سایر سوخت‌های جامد در محیط‌های بسته می‌تواند حاوی مواد مضر و سرطانزا باشد. استفاده طولانی‌مدت از سوخت‌های جامد برای پخت‌وپز یا گرمایش، به‌خصوص در فضاهای بدون تهویه مناسب، از عوامل محیطی مرتبط با سرطان ریه محسوب می‌شود.
- دود جوشکاری و فلزات سنگین
در برخی محیط‌های صنعتی، ذرات و بخار حاصل از جوشکاری و فرآیندهای حرارتی فلزات می‌توانند حاوی مواد سرطانزا باشند. دود جوشکاری (Welding Fumes) در ارزیابی‌های آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان در گروه عوامل سرطان‌زای قطعی برای انسان قرار گرفته است. همچنین مواجهه شغلی با برخی فلزات و ترکیبات آن‌ها، از جمله موارد زیر، با افزایش خطر سرطان ریه ارتباط دارد:
- آرسنیک (Arsenic)
- کروم شش‌ظرفیتی (Hexavalent Chromium)
- نیکل (Nickel)
- کادمیوم (Cadmium)
- بریلیوم (Beryllium)
این مواد ممکن است در صنایع فلزکاری، آبکاری، تولید باتری، ریخته‌گری، استخراج معادن، تولید رنگدانه‌ها و برخی فرآیندهای شیمیایی وجود داشته باشند. نکته مهم این است که صرف اشتغال در یک کارخانه یا کارگاه به معنای مواجهه با این مواد نیست. نوع فرآیند صنعتی، میزان غلظت آلاینده‌ها، مدت تماس و کیفیت تهویه محیط اهمیت زیادی دارند.
- سابقه خانوادگی و استعداد ژنتیکی
اگر یکی از بستگان درجه اول، مانند پدر، مادر، خواهر، برادر یا فرزند فرد به سرطان ریه مبتلا شده باشد، احتمال ابتلا در سایر اعضای خانواده ممکن است تا حدی افزایش یابد. این افزایش خطر می‌تواند به دلیل عوامل ژنتیکی مشترک یا مواجهه‌های محیطی مشابه، مانند مصرف دخانیات در خانه یا وجود رادون در محل زندگی باشد.
البته برخلاف برخی سرطان‌ها، بیشتر موارد سرطان ریه الگوی توارثی مشخصی ندارند و وجود یک بیمار در خانواده به معنای انتقال قطعی بیماری به فرزندان نیست. در خانواده‌هایی که چند مورد سرطان ریه، به‌خصوص در سنین پایین یا در افراد غیرسیگاری، مشاهده می‌شود، بررسی دقیق‌تر سابقه خانوادگی اهمیت دارد.
۲-۱۳. بیماری‌های مزمن ریوی و سابقه پرتودرمانی قفسه سینه
برخی بیماری‌های مزمن ریوی مانند بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD)و فیبروز ریوی با افزایش احتمال سرطان ریه همراه هستند. در این بیماران، التهاب مزمن، آسیب بافت ریه و گاهی مواجهه مشترک با عواملی مانند سیگار می‌توانند در افزایش خطر نقش داشته باشند.
همچنین افرادی که در گذشته به علت بیماری‌های دیگر، مانند برخی لنفوم‌ها یا سرطان پستان، پرتودرمانی در ناحیه قفسه سینه دریافت کرده‌اند، ممکن است در سالهای بعد با افزایش خطر سرطان ریه مواجه شوند. این موضوع به معنی آن نیست که پرتودرمانی باید کنار گذاشته شود؛ زیرا در بسیاری از بیماران، فواید درمان بسیار بیشتر از خطرات احتمالی آن است. فقط لازم است سابقه درمان‌های قبلی در ارزیابی‌های پزشکی مورد توجه قرار گیرد.
آیا شوینده ها هم سرطانزا هستند؟
اگر چه شوینده های معمول خانگی مانند مواد اسیدی، قلیایی، و سفید کننده ها مثل سدیم هایپوکلریت (وایتکس) می توانند باعث تحریک و آسیب جدی پوست، چشم و ریه شوند؛ اما هنوز شواهد علمی به نفع سرطانزایی آن ها در دست نیست.
آیا وجود یک یا چند عامل خطر به معنای ابتلا به سرطان ریه است؟
خیر. این نکته از مهم‌ترین پیام‌هایی است که باید در آموزش عمومی مورد توجه قرار گیرد. عوامل خطر، احتمال ابتلا به بیماری را افزایش می‌دهند، اما به معنای ابتلای قطعی نیستند. بسیاری از افراد سیگاری هرگز به سرطان ریه مبتلا نمی‌شوند و در مقابل، افرادی که هیچ‌گاه سیگار نکشیده‌اند نیز ممکن است دچار این بیماری شوند.
علاوه بر این، اثر عوامل خطر همیشه مستقل از یکدیگر نیست. برای مثال، فردی که هم سیگار می‌کشد و هم در معرض آزبست قرار دارد، ممکن است با خطری بسیار بیشتر از فردی مواجه باشد که فقط یکی از این عوامل را دارد. بنابراین، در ارزیابی خطر باید مجموعه‌ای از اطلاعات شامل سن، سابقه مصرف دخانیات، سابقه شغلی، محل زندگی، بیماری‌های زمینه‌ای و سابقه خانوادگی در نظر گرفته شود.
علائم و نشانه‌های هشدار سرطان ریه چیست؟
یکی از مشکلات سرطان ریه این است که در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامت مشخصی ایجاد نکند. به همین دلیل، بعضی بیماران زمانی به پزشک مراجعه می‌کنند که بیماری پیشرفت کرده است.
از طرف دیگر، بسیاری از علائم سرطان ریه با بیماری‌های شایع‌تری مانند عفونت‌های تنفسی، آسم و بیماری‌های مزمن ریوی مشترک هستند. بنابراین، وجود هر علامت به معنای سرطان نیست؛ اما بعضی تغییرات باید جدی گرفته شوند:
- سرفه طولانی‌مدت یا تغییر در سرفه قبلی
یکی از شایع‌ترین علائم سرطان ریه، سرفه است. سرفه‌ای که برای چند هفته (بیش از سه هفته) ادامه پیدا می‌کند، بهبود نمی‌یابد یا به‌تدریج شدیدتر می‌شود، نیازمند بررسی است. همچنین در افرادی که به‌طور مزمن سرفه می‌کنند، تغییر واضح در الگوی سرفه، افزایش دفعات آن یا تغییر ماهیت خلط باید مورد توجه قرار گیرد. نباید تمام سرفه‌های طولانی‌مدت را به سیگار، آسم یا حساسیت نسبت داد؛ به‌خصوص اگر علائم جدیدی (مثل کاهش وزن، کاهش اشتها، و یا خلط خونی) به آن اضافه شده باشد.
- خلط خونی (Hemoptysis)
وجود خون در خلط یکی از علائم هشدار مهم سرطان ریه است. گاهی مقدار خون بسیار کم است و فقط به شکل رگه‌های خونی در خلط دیده می‌شود. در موارد دیگر، بیمار ممکن است خون بیشتری سرفه کند. البته خلط خونی علل دیگری مانند عفونت‌ها، سل و بیماری‌های عروقی ریه نیز دارد؛ اما در هر صورت باید بررسی پزشکی شود. سرفه همراه با خون را نباید نادیده گرفت یا صرفاً به علت سرماخوردگی دانست.
- تنگی نفس و خس‌خس سینه
تنگی نفس یا خس خس سینه (بیش از 3 هفته) در فردی که سابقه آسم، بیماری مزمن ریوی یا بیماری قلبی ندارد، باید بررسی شود. تومورها ممکن است در اثر انسداد راه‌های هوایی، تجمع مایع اطراف ریه یا درگیری بخش وسیعی از بافت ریه باعث تنگی نفس شوند.
- عفونت‌های تنفسی مکرر
ابتلای مکرر به ذات‌الریه (Pneumonia)، به‌خصوص در یک قسمت مشخص از ریه، می‌تواند نشانه‌ای از انسداد یک راه هوایی توسط توده باشد. در چنین شرایطی، ممکن است عفونت با آنتی‌بیوتیک بهبود پیدا کند، اما پس از مدتی دوباره در همان ناحیه عود کند. به همین دلیل، عفونت‌های مکرر یا ذات‌الریه‌ای که به‌خوبی برطرف نمی‌شود، به‌خصوص در افراد مسن یا کسانی که سابقه مصرف دخانیات دارند، نیازمند بررسی بیشتر است.
- کاهش وزن و بی‌اشتهایی بدون علت مشخص
کاهش وزن ناخواسته، بی‌اشتهایی و ضعف عمومی می‌توانند از نشانه‌های سرطان ریه باشند. اگر فردی بدون تغییر در رژیم غذایی یا میزان فعالیت، طی چند ماه وزن قابل‌توجهی از دست بدهد، باید علت آن بررسی شود. این علائم اختصاصی سرطان ریه نیستند و ممکن است در بیماری‌های مختلف دیده شوند؛ اما به‌خصوص در صورت همراهی با علائم تنفسی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.
- گرفتگی صدا و تغییرات غیرعادی
گاهی سرطان ریه با درگیری عصب مسئول حرکت تارهای صوتی، باعث گرفتگی صدای مداوم می‌شود. همچنین در صورت درگیری ساختارهای مجاور قفسه سینه، ممکن است علائم دیگری مانند اختلال بلع یا درد شانه و بازو ایجاد شوند. گرفتگی صدایی که بدون علت مشخص ادامه پیدا می‌کند، به‌خصوص اگر با علائم دیگری همراه باشد، نیازمند ارزیابی است.
آیا همه افراد باید برای تشخیص زودهنگام سرطان ریه سی‌تی‌اسکن انجام دهند؟
خیر. در حال حاضر، سی‌تی‌اسکن با دوز پایین اشعه (Low-Dose CT)روش اصلی غربالگری سرطان ریه در افراد واجد شرایط است. غربالگری سالانه با سی تی اسکن برای افراد ۵۰ تا ۸۰ سالهای توصیه می‌شود که:
- سابقه مصرف سیگار آن‌ها حداقل ۲۰ پاکت-سال (Pack-year) باشد.
- در حال حاضر سیگار می‌کشند یا در ۱۵ سال گذشته آن را ترک کرده‌اند.
یک پاکت-سال یعنی مصرف روزانه یک پاکت سیگار به مدت یک سال؛ مثلا، مصرف روزانه یک پاکت به مدت ۲۰ سال یا دو پاکت به مدت ۱۰ سال.
چگونه می‌توان احتمال ابتلا به سرطان ریه را کاهش داد؟
اگرچه نمی‌توان تمام موارد سرطان ریه را پیشگیری کرد، اما اقدامات زیر می‌توانند احتمال ابتلا را کاهش دهند:
- از مصرف دخانیات پرهیز کنید. مهم‌ترین اقدام برای پیشگیری از سرطان ریه، شروع نکردن سیگار و ترک آن در افراد مصرف‌کننده است.
- محیط زندگی و کار را بدون دود نگه دارید. اجازه ندهید اعضای خانواده در خانه یا خودرو سیگار بکشند. دود دست دوم نیز سرطان‌زاست.
- از مواجهه شغلی با مواد سرطانزا جلوگیری کنید. کارفرمایان و کارکنان باید به تهویه صنعتی، کنترل گردوغبار، سیستم‌های مکنده و تجهیزات حفاظت تنفسی استاندارد توجه کنند.
- آلودگی هوای محیط را جدی بگیرید. کاهش استفاده از سوخت‌های آلاینده، کنترل انتشار دود کارخانه‌ها و وسایل نقلیه و توسعه حمل‌ونقل پاک، از اقدامات مهم در سطح جامعه هستند.
- از استفاده نادرست از مواد شوینده خودداری کنید. مواد شیمیایی را با یکدیگر مخلوط نکنید و در محیط‌های بسته بدون تهویه مناسب از آن‌ها استفاده نکنید.
- به سابقه شغلی و خانوادگی توجه کنید. اگر سال‌ها در معادن، صنایع فلزی، ساختمان‌سازی یا محیط‌های آلوده کار کرده‌اید، این موضوع را در مراجعات پزشکی مطرح کنید.
- علائم هشدار را نادیده نگیرید. تشخیص به‌موقع علائم مشکوک می‌تواند به شناسایی بیماری در مراحل قابل‌درمان‌تر کمک کند.
