مقدمه
«خیلی خستهام»، «دیگر توان انجام کارهای روزمره را ندارم»، «حتی بعد از خواب هم احساس میکنم انرژی ندارم». این جملات را در بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان میشنویم. خستگی یکی از شایعترین علائم در بیماران مبتلا به سرطان است و میتواند هم در زمان بیماری و درمان و هم ماهها و حتی سالها پس از پایان درمان ادامه داشته باشد.
اما خستگی ناشی از سرطان با خستگی معمولی که بعد از یک روز پرکار یا فعالیت شدید ایجاد میشود تفاوت دارد. فرد مبتلا به سرطان ممکن استحتی در روزهایی که فعالیت زیادی نداشته است، احساس خستگی شدید کند و با وجود خواب و استراحت کافی، انرژی او به حالت طبیعی برنگردد.این خستگی میتواند روی راه رفتن، کار کردن، انجام کارهای خانه، ارتباط با دیگران، تمرکز، خواب و در نهایت کیفیت زندگی تأثیر بگذارد.
نکته مهم این است که خستگی ناشی از سرطان را نباید یک عارضه اجتنابناپذیر و غیرقابل درمان دانست. در بسیاری از موارد میتوان با پیدا کردن علتهای قابل اصلاح و استفاده از روشهای مناسب، شدت آن را کاهش داد.
خستگی ناشی از سرطان دقیقاً چیست؟
خستگی ناشی از سرطان که در انگلیسی به آن Cancer-Related Fatigue یا CRF گفته میشود، عبارت است از یک احساس مداوم و آزاردهنده از خستگی جسمی، روحی یا ذهنی که با میزان فعالیت اخیر فرد تناسب ندارد و در عملکرد معمول زندگی اختلال ایجاد میکند.
بیمار مبتلا به سرطان ممکن است بگوید:
گاهی خستگی بیشتر جسمی است، گاهی بیشتر ذهنی و گاهی هر دو با هم وجود دارند.
چرا سرطان باعث خستگی میشود؟
خستگی ناشی از سرطان معمولاً یک علت واحد ندارد و حاصل ترکیبی از عوامل مختلف است. خود سرطان میتواند با افزایش فعالیت سیستم ایمنی و ایجاد التهاب عمومی در بدن، باعث ایجاد احساس خستگی شود. خود توده سرطانی و متاستاز های آن نیز میتواند انرژی بدن را مصرف کند.
از طرف دیگر، درمانهای سرطان نیز میتوانند نقش مهمی داشته باشند.شیمیدرمانی، پرتودرمانی،
چه چیزهایی میتوانند خستگی را شدیدتر کنند؟
گاهی یک علت ساده و قابل درمان پشت خستگی شدید وجود دارد که باعث تشدید خستگی سرطان شده است:
کمخونی
کمخونی یکی از علل مهم خستگی در بیماران مبتلا به سرطان است. کاهش هموگلوبین میتواند باعث کاهش اکسیژنرسانی به بافتها و در نتیجه ضعف، بیحالی، تنگی نفس هنگام فعالیت و کاهش توان جسمی شود. اما هر خستگیای به معنی کمخونی نیست و درمان کمخونی نیز باید بر اساس علت آن انجام شود.
درد
درد مداوم انرژی زیادی از بدن میگیرد و میتواند فعالیت روزانه و خواب را مختل کند. بنابراین کنترل مناسب درد، بخشی از درمان خستگی است.
اختلال خواب
یکی از شایعترین عوامل تشدیدکننده خستگی، خواب ناکافی یا بیکیفیت است. بیمار ممکن است ساعتهای زیادی در تخت باشد اما خواب عمیق و آرامی نداشته باشد. بعضی از بیماران به اختلالاتی مثل خروپف (آپنه انسدادی خواب) و یا سندرم پای بی قرار مبتلا هستند. اضطراب، درد،مصرف بعضی داروها، چرت های اضافه روزانه و نگرانی درباره بیماری میتوانند خواب را مختل کنند.
تغذیه نامناسب و کمآبی
کاهش اشتها، تهوع، مشکلات بلع، تغییر حس چشایی، اسهال یا سایر عوارض درمان ممکن است باعث کاهش دریافت کالری، پروتئین، مایعات و مواد مغذی شود. بنابراین بررسی وزن، میزان دریافت غذا و مایعات و وضعیت تغذیهای بیمار اهمیت دارد.
مشکلات روحی
اضطراب، افسردگی، نگرانی درباره آینده و فشار روانی ناشی از بیماری نیز میتوانند خستگی را تشدید کنند. گاهی بیمار تصور میکند «فقط به خاطر سرطان خستهام»، در حالی که اضطراب و اختلال خواب بخش قابل توجهی از مشکل را ایجاد کردهاند.
کمکاری تیروئید و سایر بیماریها
در بعضی بیماران، مشکلات دیگری مانند کمکاری تیروئید، عفونتها،اختلالات متابولیک یا عوارض دارویی نیز میتوانند در ایجاد خستگی نقش داشته باشند. به همین دلیل، خستگی شدید و مداوم نیاز به بررسی پزشکی دارد.
آیا شیمیدرمانی باعث خستگی میشود؟
بله. خستگی یکی از عوارض شایع شیمیدرمانی است و ممکن است در طول دورههای درمانی افزایش پیدا کند. شدت آن از فردی به فرد دیگر متفاوت است و به نوع سرطان، وضعیت عمومی بیمار، نوع داروها، تعداد دورههای درمان و عوارض همراه بستگی دارد. در برخی بیماران، خستگی پس از هر دوره درمان افزایش مییابد و سپس با فاصله گرفتن از درمان بهتر میشود.در برخی دیگر ممکن است برای مدت طولانیتری ادامه پیدا کند. بنابراین اگر بیمار در طول شیمیدرمانی خستگی قابل توجهی پیدا کرد، بهتر است آن را بهعنوان یک عارضه قابل بررسی با تیم درمان مطرح کند، نه اینکه صرفاً آن را تحمل کند.
آیا پرتودرمانی هم باعث خستگی میشود؟
بله. خستگی یکی از عوارض شناختهشده پرتودرمانی است و در درمان سرطانهای مختلف، از جمله سرطان پستان، پروستات و سر و گردن دیده میشود. خستگی ناشی از پرتودرمانی معمولاً بهتدریج در طول دوره درمان افزایش پیدا میکند و در بسیاری از بیماران پس از پایان درمان بهتدریج کاهش مییابد. شدت خستگی به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ از جمله محل درمان، وضعیت عمومی بیمار، بیماری زمینهای، درمانهای همزمان و وسعت ناحیهای که تحت تابش قرار میگیرد.
برای مثال، در برخی مطالعات، پرتودرمانی کل پستان نسبت به پرتودرمانی محدودتر با احتمال بیشتری از خستگی همراه بوده است. همچنین در بیماران مبتلا به متاستاز مغزی، خستگی و مشکلات شناختی پس از پرتودرمانی کل مغز بیشتر از روشهای محدودتر مانند رادیوسرجری گزارش شده است. در مجموع، خستگی ناشی از پرتودرمانی در بسیاری از بیماران موقتی است و پس از پایان درمان بهبود پیدا میکند؛ اگرچه در بعضی افراد ممکن است مدت بیشتری باقی بماند.
چگونه شدت خستگی را اندازهگیری میکنیم؟
خستگی یک علامت کاملاً شخصی است و ممکن است دو بیمار با شرایط پزشکی مشابه، شدت کاملاً متفاوتی از آن را تجربه کنند.
یک روش ساده این است که از بیمار پرسیده شود:
«در هفت روز گذشته، خستگی خود را از صفر تا ۱۰ چقدر ارزیابی میکنید؟»
صفر یعنی هیچ خستگی وجود ندارد و ۱۰ یعنی شدیدترین خستگی قابل تصور. اگر خستگی قابل توجه باشد، پزشک باید بررسی کند که چه عواملی در ایجاد یا تشدید آن نقش دارند؛ از جمله درد، مشکلات خواب، مشکلات روحی، کمخونی، اختلال تغذیه، کمکاری تیروئید، داروها و وضعیت بیماری.بنابراین عدد خستگی بهتنهایی تشخیص نیست؛ بلکه نقطه شروع یک ارزیابی دقیقتر است.
آیا استراحت اضافه، خستگی را بهتر میکند؟
نه همیشه. این یکی از نکات مهم درباره خستگی ناشی از سرطان است.طبیعی است که بیمار خسته بخواهد بیشتر استراحت کند، اما استراحت بیش از حد و بیتحرکی طولانیمدت میتواند به ضعف عضلات و کاهش بیشتر توانایی جسمی منجر شود. به همین دلیل، رویکرد امروزی معمولاً بر ایجاد تعادل بین استراحت و فعالیت تأکید دارد.
روش های بهبود خستگی
فعالیت بدنی
فعالیت بدنی مناسب یکی از مؤثرترین روشهای غیر دارویی برای کاهش خستگی ناشی از سرطان است. شواهد حاصل از مطالعات متعدد نشان میدهد که ورزش میتواند در طول و پس از درمان سرطان، خستگی را کاهش دهد و همزمان ظرفیت هوازی، قدرت عضلانی، خواب و وضعیت روحی را بهبود ببخشد. البته «ورزش» برای یک بیمار سرطانی الزاماً به معنی ورزش سنگین نیست. برای یک بیمار ممکن است پیادهروی آرام مناسب باشد و برای فرد دیگری تمرینات قدرتی سبک یا برنامه توانبخشی تحت نظر متخصص مناسبتر باشد.
در افراد واجد شرایط، راهنماهای عمومی معمولاً هدف حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته را همراه با تمرینات تقویت عضلات دو بار در هفته پیشنهاد میکنند. اما این عدد یک هدف عمومی است، نه نسخهای یکسان برای همه بیماران. فردی که در حال شیمیدرمانی است،بیماری پیشرفته دارد، کمخونی شدید دارد، تب یا کاهش سلولهای خونی دارد، دچار نوروپاتی است، خطر سقوط دارد یا متاستاز استخوانی دارد ممکن است به برنامهای کاملاً متفاوت و حتی نظارت نزدیکتر نیاز داشته باشد. بنابراین بهترین برنامه ورزشی باید با وضعیت بیماری و توانایی فعلی فرد تطبیق داده شود.
تنظیم خواب
خواب منظم و باکیفیت بخش مهمی از کنترل خستگی است. اصلاح علت خروپف / آپنه انسدادی خواب و یا سندرم پای بی قرار، داشتن ساعت مشخص برای خواب و بیداری، کاهش چرتهای طولانی در طول روز، محدود کردن مصرف کافئین در ساعات پایانی روز، کاهش فعالیتهای تحریککننده قبل از خواب و استفاده از تخت فقط برای خواب (نه برای کارهای دیگر)میتواند کمککننده باشد. در بیمارانی که بیخوابی قابل توجه دارند، درمان شناختی-رفتاری برای بیخوابی (CBT) میتواند علاوه بر بهبود خواب، خستگی را نیز کاهش دهد.
مدیریت انرژی
بیمار لازم نیست تمام کارهای روزانه را با همان سرعت و توان قبل از بیماری انجام دهد. اولویتبندی کارها، تقسیم فعالیتهای سنگین به بخشهای کوچکتر، استراحت کوتاه بین فعالیتها، انجام کارهای مهم در ساعاتی که انرژی بیشتری وجود دارد و کمک گرفتن از اعضای خانواده، روشهای ساده اما مؤثری هستند. هدف این نیست که بیمار هیچ کاری انجام ندهد؛ هدف این است که انرژی محدود خود را هوشمندانه مصرف کند.
درمانهای روانشناختی
اضطراب و افسردگی میتوانند خستگی را تشدید کنند و خود خستگی نیز میتواند وضعیت روحی بیمار را بدتر کند. درمان شناختی-رفتاری یا CBTمیتواند به بیمار کمک کند افکار و رفتارهایی را که باعث تشدید خستگی،اضطراب و اختلال عملکرد میشوند اصلاح کند.
ذهنآگاهی، مدیتیشن و یوگا
برنامههای مبتنی بر ذهنآگاهی نیز در پژوهش های مختلف باعث کاهش خستگی شدهاند. یوگا نیز در برخی گروههای بیماران، بهویژه بازماندگان سرطان، میتواند مفید باشد. این روشها باید در کنار درمان استاندارد سرطان استفاده شوند، نه به جای آن.
توانبخشی
در بعضی بیماران، بهخصوص کسانی که ضعف جسمی قابل توجه دارند،یک برنامه توانبخشی چندرشتهای میتواند بسیار کمککننده باشد.فیزیوتراپی، ماساژ درمانی،
آیا دارویی برای درمان خستگی سرطان وجود دارد؟
درمان دارویی در خستگی ناشی از سرطان جایگاه محدودی نسبت به درمان علتهای زمینهای و روشهای غیردارویی دارد. در برخی بیماران مبتلا به بیماری پیشرفته یا در مراحل پایانی زندگی، داروهای کورتیکواستروئید مانند دگزامتازون ممکن است برای مدت کوتاه به کاهش خستگی کمک کنند. اما مصرف طولانیمدت آنها به دلیل عوارضی مانند افزایش قند خون، بیخوابی،تغییرات خلقی، ضعف عضلانی و سایر عوارض توصیه نمیشود. داروهای محرک مانند متیلفنیدات (ریتالین) نیز در برخی مطالعات بررسی شدهاند،اما نتایج آنها مستحکم نیست و ممکن است عوارضی مانند اضطراب، تهوع،کاهش اشتها و سرگیجه ایجاد کنند.
راهنمای جدید ASCO/SIO توصیه میکند داروهایی مانند مودافینیل، آرمودافینیل، و ریتالین برای درمان روتین خستگی در بازماندگان سرطان استفاده نشوند. در بیماران انتهای عمر، شرایط متفاوت است و کورتیکواستروئیدها ممکن است در برخی افراد قابل استفاده باشند. مولتی ویتامین ها مانند ب کمپلکس، ژل رویال، و داروهای متفرقه که با عنوان رفع خستگی به فروش می رسند، هیچ پشتوانه علمی قدرتمندی ندارند. بنابراین خوددرمانی با دارو یا مکمل برای درمان خستگی توصیه نمیشود.
چه زمانی خستگی نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
اگر خستگی شدید، جدید یا رو به افزایش است، بهتر است بیمار آن را با پزشک خود مطرح کند تا علل قابل اصلاح شناسایی شوند؛ بهخصوص اگر با یکی از موارد زیر همراه باشد:
در چنین شرایطی ممکن است لازم باشد آزمایش خون، بررسی تغذیه، بررسی داروها یا ارزیابی بیماری زمینهای انجام شود.
سخن پایانی
سرطان فقط یک بیماری مربوط به یک عضو نیست؛ میتواند روی انرژی،خواب، روحیه، توانایی حرکت و کیفیت زندگی فرد تأثیر بگذارد. خستگی یکی از مهمترین این مشکلات است، و نباید آن را نادیده گرفت.
اگر خستگی زندگی روزمره شما را مختل کرده است، آن را با تیم درمان در میان بگذارید. پیدا کردن علتهای قابل اصلاح و انتخاب درمان مناسب میتواند بخش مهمی از مسیر بهتر زندگی کردن در دوران سرطان و پس از آن باشد.
