سیگار تنها نیست؛ سایر قاتلین خاموش را بشناسید!
هر سال در روز جهانی سرطان ریه، فرصتی فراهم میشود تا درباره یکی از مهمترین سرطانهای جهان صحبت کنیم؛ بیماریای که با بیش از 2 میلیون مرگ در سال، همچنان شایعترین علت مرگ ناشی از سرطان عامل ناخوشی در دنیاست. در عین حال از جمله سرطانهایی است که با فرهنگ سازی، اصلاح رفتار ها و برنامه های کلان می توان موارد آن را شدیدا کاهش داد.
در گذشته وقتی صحبت از سرطان ریه میشد، عمده مردم تصویر یک فرد سالمند سیگاری را به یاد میآوردند که مدام در حال سرفه است و توان نفس کشیدن ندارد؛ کسی که از جوانی شروع به کشیدن سیگار کرده است و چه بسا سایر دخانیات و مواد تفننی را نیز مصرف می کرده است. اگرچه مصرف دخانیات همچنان مهمترین عامل خطر سرطان ریه است، اما واقعیت امروز پیچیدهتر از گذشته شده است. سرطان ریه بیماریای است که عوامل مختلف فردی، محیطی و اجتماعی در ایجاد آن نقش دارند.
امروز بسیاری از مردم در شهرهای بزرگ، هر روز با هوایی مواجه هستند که کیفیت آن مطلوب نیست. بالا رفتن میزان ذرات معلق در هوا، گرد و غبار ناشی از خشکی زمین، فعالیتهای عمرانی، فعالیت کارگاه ها و کارخانه ها، تردد خودروها و مواجهه طولانیمدت با هوای آلوده حتی در درون خانه، نگرانی درباره سلامت دستگاه تنفسی را افزایش داده است. ذرات بسیار ریز آلاینده میتوانند وارد قسمتهای عمقی ریه شوند و با ایجاد التهاب مزمن، آسیب سلولی و تغییرات طولانیمدت در بافت ریه، خطر ابتلا به بیماریهای مختلف تنفسی و سرطان ریه را افزایش دهند. برای بسیاری از افراد، این مواجهه دیگر یک اتفاق کوتاهمدت نیست؛ بلکه بخشی از زندگی روزمره شده است. فردی که هر روز در مسیرهای پرتردد رانندگی میکند، کارگری که سالها در محیطهای پر از گرد و خاک فعالیت دارد، یا کودکی که در شهرهای آلوده رشد میکند، ممکن است در معرض عواملی قرار گیرد که در طول سالها بر سلامت ریه او اثری تجمعی بگذارد.
البته نباید فراموش کنیم که در میان همه عوامل خطر، سیگار همچنان بزرگترین عامل قابل پیشگیری سرطان ریه است. نگرانکننده است که در سالهای اخیر، مصرف سیگار و محصولات دخانی در میان برخی جوانان افزایش یافته است. تغییر الگوهای و هنجار های اجتماعی، تبلیغات غیرمستقیم، تصور اشتباه درباره «تفریحی بودن» مصرف سیگار و عادی شدن این رفتار در برخی محیطها، و پناه بردن به دخانیات به عنوان جایگزین شادی های محدود شده در شرایط فعلی اقتصادی و اجتماعی کشور، باعث شده گروههایی که در گذشته کمتر در معرض خطر بودند، امروز بیشتر درگیر این مشکل شوند. همچنین افزایش مصرف سیگار در میان زنان، یک نگرانی مهم سلامت عمومی است. برای سالها تصور میشد سرطان ریه عمدتاً بیماری مردان است، اما تغییر الگوی مصرف دخانیات باعث شده فاصله میان زنان و مردان در این زمینه کمتر شود.
باید بدانیم که ریه انسان توانایی شگفتانگیزی برای مقابله با آسیبها دارد، اما این توانایی نامحدود نیست. سالهای متمادی تماس با دود سیگار، آلودگی هوا یا مواد آسیبرسان شغلی میتواند به تدریج آسیبهایی ایجاد کند که در نهایت زمینهساز بیماری شود.
اما آگاهی درباره سرطان ریه نباید باعث ترس و نگرانی دائمی شود؛ بلکه باید باعث تصمیمهای بهتر شود.
اولین قدم، شناخت عوامل خطر است. بسیاری از افراد هنوز نمیدانند که ترک سیگار در هر سنی میتواند خطر ابتلا به سرطان و بیماریهای قلبی و ریوی را کاهش دهد. بسیاری تصور میکنند «سالهاست سیگار میکشم، دیگر فایدهای ندارد»؛ در حالی که هر روز بدون سیگار، یک قدم مثبت برای سلامت آینده است. همچنین باید در مواجهه با آلایندهها و گرد و غبار فزاینده در محیط های زندگی بیشتر محتاط باشیم. ما ممکن است نتوانیم بهتنهایی مشکل آلودگی هوا را حل کنیم، اما میتوانیم میزان مواجهه غیرضروری را کاهش دهیم، از ماسک استفاده کنیم، شیشه خودرو را در محیط های پرگرد و غبار پایین نیاوریم و در نهایت برای بهبود سیاستهای محیط زیستی مطالبهگر باشیم.
روز جهانی سرطان ریه فقط یک مناسبت پزشکی نیست؛ فرصتی است برای اینکه درباره انتخابهای روزانه خود فکر کنیم. درباره سیگاری که روشن میکنیم، هوایی که تنفس میکنیم و آیندهای که برای سلامت خود و خانوادهمان میسازیم.
سرطان ریه؛ از تشخیص زودهنگام تا درمانهای نوین؛ مسیر درست مراقبت از بیمار
یکی از مهمترین چالشها در سرطان ریه این است که بسیاری از بیماران زمانی تشخیص داده میشوند که بیماری به مراحل پیشرفته رسیده است و متاسفانه برای این مراحل هنوز درمان های مؤثری در دست نداریم. دلیل اصلی این موضوع آن است که سرطان ریه در مراحل اولیه ممکن است علامت مشخصی ایجاد نکند یا علائم آن با بیماریهای شایعتر مانند عفونتهای تنفسی، آلرژی، آلودگی هوا یا مشکلات ساده ریوی اشتباه گرفته شود.
گاهی یک فرد ماهها با سرفه مداوم، تغییر در الگوی سرفه، گرفتگی صدا، تنگی نفس، درد قفسه سینه، کاهش وزن بدون دلیل یا وجود خون در خلط زندگی میکند و آن را جدی نمیگیرد. بسیاری از افراد تصور میکنند تا زمانی که درد شدید یا مشکل جدی ایجاد نشده، نیازی به بررسی وجود ندارد؛ در حالی که در سرطانها، زمان یکی از مهمترین عوامل موفقیت درمان است. در این میان، طول کشیدن علایم تنفسی بسیار مهم است؛ به طوری که معمولا سرفه یا تغییر صدا و یا تنگی نفس بیش از سه هفته باید حتما توسط پزشک بررسی شود. البته باید تأکید کرد که هر سرفهای نشانه سرطان ریه نیست. بیشتر علائم تنفسی علتهای خوشخیم یا قابل درمان دارند. هدف از آگاهیرسانی ایجاد ترس نیست؛ هدف این است که افراد بدانند چه زمانی باید برای سلامت خود اقدام کنند.
یکی از مهمترین دستاوردهای پزشکی در سالهای اخیر، تغییر نگاه به سرطان ریه است. زمانی تشخیص سرطان ریه اغلب با ناامیدی همراه بود، اما امروز شناخت بهتر از زیستشناسی تومورها، پیشرفت روشهای تشخیصی و توسعه درمانهای جدید، چشمانداز بیماران را تغییر داده است. امروزه سرطان ریه دیگر یک بیماری واحد نیست؛ بلکه مجموعهای از بیماریهای مختلف است که بر اساس ویژگیهای سلولی و مولکولی خود میتوانند رفتار و پاسخ درمانی متفاوتی داشته باشند. به همین دلیل، در بسیاری از بیماران، بررسیهای تخصصی مانند آزمایشهای مولکولی و تعیین تغییرات ژنتیکی تومور جهت انتخاب بهترین درمان انجام میشود.
درمانهای هدفمند، که بر تغییرات خاص موجود در سلولهای سرطانی اثر میگذارند، برای برخی بیماران نتایج قابل توجهی ایجاد کردهاند. همچنین ایمونوتراپی با فعال کردن سیستم ایمنی بدن علیه سلولهای سرطانی، انقلابی در درمان بسیاری از بیماران مبتلا به سرطان ریه ایجاد کرده است. در کنار این درمانها، شیمیدرمانیهای جدید، روشهای دقیقتر پرتودرمانی و مراقبتهای حمایتی بهتر باعث شدهاند بسیاری از بیماران بتوانند زندگی طولانیتر و با کیفیت بهتری داشته باشند. اما استفاده از این امکانات نیازمند یک موضوع اساسی است: تشخیص صحیح و قرار گرفتن در مسیر درست درمان.
غربالگری سرطان ریه در افراد با خطر ابتلای بالا
در کنار یادگیری علایم احتمالی سرطان ریه، در شرایط خاصی ما نیاز به غربالگری سرطان داریم؛ یعنی در افراد با خطر بالای ابتلا به این بیماری، به صورت دوره ای و با ویزیت، معاینه و تصویربرداری به دنبال این بیماری می گردیم. برخلاف بسیاری از سرطانها، تصویربرداریهای دورهای جهت کشف زودهنگام سرطان ریه برای همه افراد جامعه توصیه نمیشود؛ اما در افراد با سابقه مصرف سیگار فراوان و تماس های مزمن با بخارات و ذرات سرطانزا، غربالگری سالانه با سیتیاسکن با دوز پایین (Low-dose CT) از سن 50 سالگی میتواند به تشخیص زودتر بیماری کمک کند. بنابراین آگاهی از اینکه چه کسانی در معرض خطر بالاتر هستند، اهمیت زیادی دارد.
باید توجه داشته باشیم که علاوه بر خود فرد سیگاری، سایر افراد در نزدیکی وی هم ممکن است مواجهه زیادی با دود آن داشته باشند و شاید نیاز به غربالگری داشته باشند. بنابراین مشاوره و ویزیت فرد سیگاری توسط پزشک، بررسی میزان برخورد اطرافیان با دود سیگار، و مشاوره ترک سیگار و سایر دخانیات و دوری از سایر آلاینده ها بخش جدایی ناپذیر برنامه های غربالگری سرطان ریه است و نباید تنها به تصویربرداری راضی شد.
در روز جهانی سرطان ریه، پیام ما فقط این نیست که از سرطان بترسیم؛ بلکه باید یاد بگیریم چگونه با آن هوشمندانهتر برخورد کنیم.
یعنی:
- سیگار را شروع نکنیم و برای ترک آن کمک تخصصی بگیریم
- خطرات آلودگی هوا و گرد و غبار را جدی بگیریم و از آن ها دوری کنیم
- نسبت به علایم هشدار (سرفه، تنگی نفس، کاهش وزن، خلط خونی، تغییر صدا) بیش از 3 هفته حساس باشیم
- افراد پرخطر را تشویق کنیم تا در برنامه های غربالگری شرکت کنند
- و اگر با سرطان مواجه شدیم، به جای جستوجوی درمانهای فوری و غیرعلمی، مسیر علمی و تیم درمان را دنبال کنیم
سرطان ریه بیماریای است که جامعه، نظام سلامت و تکتک افراد در مقابله با آن نقش دارند. پیشگیری، تشخیص زودهنگام و درمان مبتنی بر شواهد علمی، سه ستون اصلی مبارزه با این بیماری هستند.
هر نفس ارزشمند است؛ مراقبت از ریهها، مراقبت از زندگی است.
